نيمي از چهرهاش سوخته، آنگونه كه وقتي از نيمرخ نگاهش كني نميتواني حدس بزني چند ساله است ، حتي نشاط چشمهاي جوانش هم نميتواند متقاعدت كند هنوز تمامي دو دهه از زندگياش را پشت سر نگذاشته است.
فضاي كارگاه گليمبافي نيمه تاريك است ، با خود فكر ميكنم شايد به اين دليل كه سوختگي چهرهاش در تاريكي براي آنان كه به كارگاه ميآيند به آساني پيدا نباشد.
گاهي به آرامي چيزي ( شايد ترانهاي ) زير لب زمزمه ميكند كه آن هم در صداي كوبش شانه بر چله گليم محو ميشود، انگشتهاش با شتاب پودها را به تار گليم گره ميزند آنقدر سريع كه فكر ميكني دستهايش به عادتي هميشگي و نه از روي ارادهاي قبلي ميبافند.
مهديه تنها ۱۹سال دارد و در كارگاه بافت گليم نقش برجسته در حومه شهر ايلام كار ميكند، در كودكي بر اثر حادثهاي كه در غفلت مادر روي داده نيمي از چهرهاش سوخته و از همان سالها در كارگاه همپاي ديگر بافندگان پاي دار گليم نشسته است و اكنون يكي از ماهرترين بافندگان گليم نقش برجسته در استان ايلام محسوب ميشود.
او اكنون روي گليمي كار ميكند كه چهرهي زني مينياتوري را رقم ميزند، گليم نيمه تمام است و اگر كنجكاوانه حركاتش را زير نظر بگيري ميتواني ببيني گاهي نوازش سرانگشتهايش روي صورت مينياتور نقش برجسته بر گليم از دردي پنهان حكايت ميكند.
مهديه يكي از بافندگان زن ايلامي است كه زيبايي سيرت و پيوندهاي عميق عشق در جانشان را بر گليم نقش برجسته ايلام نقش ميزنند، گليمي كه به تعريف آنان آيينه تمام نماي خواستهها، دردها و شايد شوربختيهاي زندگي آنان است.
براي آنان اين هنر - صنعت با هزار گره و رنگ و طرح بكرش سرشار از زندگي است، رنگها و طرحهايي اصيل و بومي كه در تابلويي زيبا و چشمنواز به نام گليم نقش برجسته، دفتري است كه هر گرهاش كلمه به كلمه اندوه و عشق و زندگي را با زبان طرح و نقش روايت ميكند.
آنان كه به خوبي با گليم نقش برجسته ايلام آشنايي دارند هنوز هم مي توانند آواز زنان گليمباف ايلامي را در تار و پود گليمها بشنوند كه از عشقهاي پنهان و اندوه مادرانه و گاهي نيز دردهاي خود ميخوانند.
سرانگشتهاي هنرمند بافندگان ايلام اكنون رنگها را ميشناسند و همگان خوب ميدانند گليم نقش برجسته ايلام در آشوب گلهاي بيروح فرش ماشيني و درخشش تصنعي كريستال و نئون هنوز هم كابيني چشمنواز براي عروس زاگرس است.
از مهديه در خصوص نحوه و مراحل بافت گليم نقش برجسته ميپرسم و او در حالي كه همچنان به بافت گليم خود مشغول است، ميگويد: گام نخست بافت گليم نقش برجسته ايلام تهيه و رنگرزي نخ پشمي آن است كه در برخي مناطق استان ايلام با استفاده از رنگهاي سنتي از موادي مانند پوست گردو، ريواس، حنا و ديگر گياهان دارويي و وحشي تهيه ميشود.
وي ميافزايد: براي اين كار نخها را چندين بار در ديگهاي بزرگ سرشار از رنگهاي گياهي ميجوشانند و سپس به مدت چند روز خشك ميكنند كه ميتوان اين اقدام را يكي از مهمترين علتهاي مرغوبيت رنگ گليم نقش برجسته ايلام برشمرد.
به گفته وي پس از اينكار چلهاي از نخ پنبهاي برپا ميشود كه تار گليم را تشكيل ميدهد و پود نيز از نخهاي پشمي حاصل ميآيد.
مهديه گام بعدي را تهيه نقشه و طرح گليم عنوان ميكند كه به دو صورت ذهني و يا از روي نقشههاي طراحان به دست ميآيد.
وي ميانگين زمان بافت هر گليم را كه در قطعهاي مختلف ذرع و نيم ذرع و تابلويي بافته ميشود حدود يك ماه عنوان ميكند و ميافزايد: برخي از بافندگان ايلامي در شروع كار بافت و پايان آن به صورت نمادين آيينهايي مختلفي نظير دود كردن اسفند، قرباني كردن و خواندن آوازهاي بومي به صورت دسته جمعي اجرا ميكنند كه از جمله كارهاي زيبايي است كه ريشه در فرهنگ بومي منطقه دارد.
اين بافنده در خصوص دار گليم نقش برجسته نيز ميگويد: دار مورد استفاده در بافت شبيه دار تبريزي است ، به صورتي كه تير پاييني ( زيردار ) و در مواردي هم تير بالايي (سردار) قابليت حركت دارند و به وسيله پيچ و مهره تنظيم ميشود.
به گفته وي، در بافت گليم نقش برجسته زمينه بافت به صورت گليم ساده (صوفي بافي) و نقشهاي برجسته آن حاصل گره كامل قالي (گره تركي) است.
مهديه اگر چه از تاريخ ساخت نخستين گليم نقش برجسته در استان ايلام اطلاع دقيقي ندارد، اما معتقد است: در سالهاي اخير بيشتر دختران مناطق روستايي و حومه شهرهاي استان ايلام اوقات بيكاري خود را به بافت گليم نقش برجسته ميپردازند و براي بافت هر گليم از ۲۰الي ۵۰هزار تومان دستمزد ميگيرند.
براي اطلاع از پيشينه بافت گليم نقش برجسته در استان ايلام به سراغ "محمد نورالهي" كارشناس سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان ايلام ميروم.
به گفته وي، بر اساس تحقيقات انجام شده در خصوص تاريخچه اين نوع بافته تاريخ بافت نخستين گليم نقش برجسته در استان ايلام به سال ۱۳۶۶ميرسد.
وي ميافزايد: در اين سال خانم "سحر چلانگر" از ساكنان روستاي "زنجيره" از توابع شهرستان "شيروان چرداول" به عنوان نخستين بافنده در حركتي ابداعي در قسمتي از گليم بافت خود موفق به اجراي نقشي با استفاده از گره قالي شده است.
وي ميگويد: پس از ارسال اين گليم به سازمان صنايع دستي ايران، اين بافته مورد استقبال قرار گرفته و از آنجايي كه اين نوع گليم مشابه قاليهاي نقش برجستهاي بوده كه در چين باستان بافته ميشده نام آن را گليم نقش برجسته نهاده و تصاويري از قاليهاي بافت چين بعنوان الگو، جهت ترويج اين نوع گليم از طرف معاونت فني و اجرايي سازمان صنايع دستي ايران (طبق نامه شماره ۱۲۴۶مورخه (۱۳۶۶/۸/۶به اداره صنايع دستي استان ايلام ارسال ميشود.
به گفته نورالهي از آن پس با سعي و همت بافندگان، زمينه رشد گليم نقش برجسته در استان ايلام فراهم شده و اينك گليم نقش برجسته از نظر اصالت و توليد مهمترين و شاخصترين صنعت دستي ايلام است و با وجود كم سابقه بودن اين هنر- صنعت بروز خلاقيت بافندگان چيرهدست ايلامي در امر بافت گليم نقش برجسته، پيشرفت چشمگيري در اين خصوص حاصل آورده است.
به اعتقاد اين كارشناس سبكي وزن، تراكم بالا، كيفيت رنگ و ثبات آن و استفاده از طرحهاي اصيل و بومي از امتيازهاي گليم نقش برجسته ايلام است.
بافت گليم نقش برجسته در استان ايلام اكنون نه تنها يك سرگرمي بلكه حرفهاي است كه توانسته زنان بسياري را به عرصه توليد و فعاليتهاي اقتصادي بكشاند و اكنون هر گليم نقش برجسته در بازارهاي داخلي با قيمت متري در حدود ۵۰هزار تومان به فروش ميرسد.
بر اساس آمارهاي رسمي اعلام شده از سوي معاون صنايع دستي سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان ايلام اكنون بيش از هفت هزار بافنده در اين استان به بافت گليم نقش برجسته اشتغال دارند.
"مسعود اسكندري" در گفت و گو با خبرنگار ايرنا ميافزايد: در استان ايلام سالانه بيش از ۲۱هزار متر مربع گليم نقش برجسته به وسيله بافندگاني كه بيشتر زن هستند توليد ميشود كه بخش زيادي از اين ميزان توسط واسطهها در بازارهاي شهرهاي بزرگ و خارج از كشور به فروش ميرسد.
وي ارزش ريالي اين ميزان توليد گليم نقش برجسته را حدود ۱۷ميليارد ريال ذكر ميكند و ميافزايد: البته اين تمام ميزان توليد استان نيست و در استان حدود ۵۰۰بافنده غيرحرفهاي نيز وجود دارند كه نسبت به بافت گليم براي مصرف خانواده خود و يا هديه به دوستان و آشنايان اقدام ميكنند كه اين بخش از توليد در آمارهاي رسمي ثبت نميشود.
اسكندري در خصوص تعداد كارگاههاي توليد گليم نقش برجسته استان ايلام نيز ميگويد: بافندگان ايلامي اكنون در حدود سه هزار كارگاه توليدي خانگي و بيش از ۱۰۰مجتمع توليدي داراي مجوز در استان به كار توليد گليم نقش برجسته اشتغال دارند.
وي با تاكيد بر ضرورت معرفي بيش از پيش توانمندي استان ايلام در خصوص توليد گليم نقش برجسته، مهمترين راهبرد معاونت صنايع دستي را حمايت از بافندگان و تلاش براي افزايش تعداد طرحها و نوآوري در نقشهاي اين نوع گليم ذكر ميكند كه اين مهم ميتواند زمينه را براي شكوفايي هر چه بيشتر اين كالاي صادراتي استان ايلام آماده كند.
وي همچنين از تبليغ و بازاريابي گليم نقش برجسته ايلام، بهرهگيري از نمادها و نشانههاي بومي در طراحي گليم، استفاده از طرحهاي ابداعي و منطبق با سليقههاي نوين بازار و همچنين برگزاري دورههاي آموزشي بافت پيشرفته به عنوان برنامههاي ديگر اين معاونت براي ارتقا كيفيت توليد اين محصول و فتح بازارهاي داخلي و خارجي نام ميبرد.
با وجود سليقههاي گوناگون و نگرشهاي مختلف افراد به گليم نقش برجسته ايلام آنانكه كه خود شاهد سختيهاي بافت گليم نقش برجسته استان ايلام بودهاند بيشك با لمس طرح و نقش اين فرش از لابهلاي تار و پود گليم قصه روزهاي تلخ و شيرين بافندگان در جان دادن به طرح و نقشها را ميشنوند و در سرخي رنگ گلها و آبي رودهاي جاري در گليم شايد خون دل بافندگان و پاكي آرزوهاي آسمانيشان را ميبينند
